Nguồn gốc của "Tôn sư trọng đạo" gắn liền với tư tưởng Nho giáo và các giá trị Á Đông, nhưng đã được người Việt tiếp thu, bản địa hóa và nâng lên thành một đạo lý riêng. Trong lịch sử, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là người cha tinh thần, người khai sang văn minh cho thế hệ học trò. Sự kính trọng này được thể hiện rõ qua câu ca dao quen thuộc:
"Muốn sang thì bắc cầu Kiều, Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy."
Dưới chế độ phong kiến, các bậc hiền tài, thầy giáo, thầy đồ được xã hội luôn tôn vinh. Chính vì vậy mà, các triều đại đã xây dựng Văn Miếu - Quốc Tử Giám, biểu tượng của sự học và tôn kính tri thức. Tinh thần "Tôn sư, trọn đạo" còn được củng cố bằng việc xếp vị trí của người thầy ngang hàng với các đấng sinh thành cho nên các ụ ta xưa đã truyền miệng câu nói "Mùng Một tết Cha, Mùng Hai tết Mẹ, Mùng Ba tết Thầy." Điều này minh chứng cho vị thế không thể thay thế của người thầy trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam.
Tiết mục văn nghệ do học sinh trường THCS
Biểu hiện trong đời sống hiện đại
Trong xã hội hiện đại, truyền thống "Tôn sư trọng đạo" không hề bị mai một mà còn được thể hiện một cách phong phú và trang trọng.
Thứ nhất, qua Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11): Ngày 20/11 hàng năm đã trở thành dịp lễ lớn nhất để cả nước bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến những người thầy, những người làm công tác giáo dục. Dù bận rộn đến đâu, các thế hệ học trò vẫn tìm về thăm thầy cô giáo cũ, gửi những lời chúc tốt đẹp nhất. Đây là một nét đẹp văn hóa độc đáo, không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm hạnh phúc của người Việt.
Thứ hai, qua hành xử và lời ăn tiếng nói: "Trọng đạo" còn được thể hiện qua việc học sinh, sinh viên và cả người lớn tuổi luôn giữ thái độ khiêm tốn, lễ phép khi giao tiếp với các thầy cô giáo. Lòng kính trọng thầy cô giáo không chỉ dừng lại ở hành động mà còn ở sự tiếp thu và thực hành những điều thầy cô đã dạy về đạo đức và nhân cách.
Thứ ba, sự quan tâm của gia đình và xã hội: Các bậc phụ huynh luôn ý thức được tầm quan trọng của việc hợp tác với nhà trường, cùng thầy cô giáo xây dựng nhân cách cho con em mình. Xã hội luôn dành sự ưu ái và tôn vinh xứng đáng cho những nhà giáo có nhiều cống hiến cho sự nghiệp trồng người.
Vai trò và ý nghĩa của người thầy trong công cuộc đổi mới, xây dựng đất nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghệ số phát triển mạnh mẽ như hiện nay thì vai trò của người thầy có thể thay đổi về mặt phương pháp, nhưng giá trị cốt lõi của người thầy vẫn không hề suy chuyển.
"Tôn sư trọng đạo" chính là nền tảng đạo đức giúp thế hệ trẻ nhận thức được rằng tri thức và đạo đức phải đi đôi với nhau. Nếu "Tôn sư" giúp duy trì sự kính trọng, động viên người thầy phát huy hết khả năng truyền thụ tri thức thì "trọng đạo" lại là cơ chế đảm bảo rằng những kiến thức được truyền thụ phải hướng đến chân - thiện - mỹ, giúp học sinh trở thành những công dân có ích, có trách nhiệm với cộng đồng, xã hội. Sự thành công của học trò cũng chính là niềm hạnh phúc và là sự báo ân công lao của những người thầy đã mang tri thức trao truyền cho thế kế tiếp.
Truyền thống sư trọng đạo không chỉ là sợi dây kết nối giữa thầy và trò mà còn là mạch nguồn nuôi dưỡng lòng nhân ái, tinh thần hiếu học và sự đoàn kết trong dân tộc Việt Nam, thể hiện sự gắn bó thân thiết giữa người thấy với lớp lớp thế hệ học trò.
"Tôn sư trọng đạo" không chỉ là một nét đẹp của quá khứ mà còn là tài sản vô giá cần được giữ gìn và phát huy trong tương lai. Bằng cách trân trọng người thầy và coi trọng đạo lý, chúng ta không chỉ bày tỏ lòng biết ơn mà còn góp phần xây dựng một xã hội học tập, văn minh và nhân văn, xứng đáng với truyền thống vẻ vang của dân tộc Việt Nam.